Giới sáng tạo Việt Nam đang đứng trước một khúc quanh lịch sử. Ngày 10/12/2025, khi Khoản 5 Điều 7 của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi được thông qua, một làn sóng dư luận đã bùng nổ. Những người làm nghệ thuật gọi đó là “Luật 7.5”.
Tuy nhiên, đằng sau những dòng chữ pháp lý khô khan là một thực tế đầy trăn trở. Liệu chúng ta đang tiến tới một kỷ nguyên công nghệ rực rỡ, hay đang vô tình đẩy người nghệ sĩ vào thế yếu?
Luật 7.5 là gì?
Luật 7.5 là cách gọi tắt cho Điều 7.5 Luật Sở hữu trí tuệ (Sửa đổi 2025):
Điều 7. Giới hạn quyền sở hữu trí tuệ […]
5. Tổ chức, cá nhân được sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền sở hữu trí tuệ đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, với điều kiện việc sử dụng này không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của Luật này.
Đối với văn bản và dữ liệu là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan, việc sử dụng văn bản và dữ liệu theo quy định tại khoản này còn phải thực hiện theo quy định của Chính phủ.
Quy định này thực chất là một “cánh cửa mở” cho các tập đoàn công nghệ. Nó cho phép dữ liệu sáng tạo được lưu thông để nuôi dưỡng AI. Nhưng đối với Artist và Writer, cánh cửa này dường như đang mở ra một kịch bản đầy bất trắc.
Phân tích Luật 7.5 dưới góc độ Artist
Nỗi lo về sự “đánh cắp” linh hồn thẩm mỹ
Một Artist mất cả đời để rèn luyện kỹ thuật. Họ thử nghiệm hàng ngàn bảng màu để tìm ra một phong cách riêng biệt.
Đối với họ, mỗi bức tranh là một thực thể độc lập có sự bảo hộ bản quyền nghiêm ngặt. Tuy nhiên, Luật 7.5 cho phép AI sử dụng các tác phẩm đã công bố để “huấn luyện”.
Điều này dẫn đến một sự bất cập lớn. AI không sao chép hình ảnh một cách thô thiển. Nó “học” cấu trúc, cách đi nét, và tư duy hình khối. Thật vậy, chỉ trong tích tắc, một cỗ máy có thể tạo ra hàng vạn tác phẩm “mang phong cách” của bạn.
Artist cảm thấy mình như một người nông dân bị lấy mất hạt giống để nuôi một trang trại công nghiệp. Họ vẫn giữ quyền sở hữu bức tranh cũ, nhưng giá trị độc bản của phong cách thì đã bị pha loãng.
Sự mơ hồ của khái niệm “Ảnh hưởng bất hợp lý”
Luật quy định việc sử dụng không được gây “ảnh hưởng bất hợp lý”. Đây chính là điểm gây tranh cãi nhất. Trong nghệ thuật, thế nào là “bất hợp lý”? Nếu một AI tạo ra hình ảnh giống phong cách của một họa sĩ và được bán với giá rẻ, đó có phải là thiệt hại?
Thực tế là, Artist rất khó để chứng minh thiệt hại về mặt tài chính trong ngắn hạn. Tuy nhiên, về dài hạn, sự xuất hiện tràn lan của các sản phẩm AI “tương tự” sẽ bóp nghẹt cơ hội nghề nghiệp của họ.
Luật pháp hiện tại dường như chưa có thước đo định lượng cho sự tổn thương về mặt cảm xúc và giá trị thương hiệu cá nhân này. Do đó, người nghệ sĩ cảm thấy mình đang chơi một cuộc chơi mà luật lệ có phần nghiêng về phía những gã khổng lồ công nghệ.
Rào cản về quyền “Opt-out” (Quyền từ chối) của Luật 7.5
Hiện nay, Luật 7.5 chưa đề cập rõ ràng đến quyền được rút lui của nghệ sĩ. Nếu tôi không muốn tác phẩm của mình làm thức ăn cho AI, tôi phải làm gì? Việc mặc định “đã công bố là được phép huấn luyện” gây ra một áp lực tâm lý nặng nề.
Nghệ sĩ phải đứng trước lựa chọn khó khăn: Hoặc là không công khai tác phẩm (đồng nghĩa với việc tự sát về mặt danh tiếng), hoặc là chấp nhận bị AI “xâu xé”. Đây là một sự bất cập về mặt công bằng trong quyền tự quyết của chủ thể sáng tạo.
Phân tích Luật 7.5 dưới góc độ Writer
Sự rẻ rúng của lao động trí tuệ
Với một nhà văn hay người viết content, con chữ là hơi thở. Chúng ta chắt lọc từ ngữ, sắp xếp nhịp điệu để tạo ra cảm xúc. Khi Luật 7.5 cho phép AI huấn luyện trên các văn bản này, bản quyền nội dung bỗng chốc trở nên mỏng manh.
Máy móc có thể quét qua toàn bộ kho tàng bài viết của một tác giả. Nó học cách lập luận, cách dùng từ lóng, và cả những ẩn dụ tinh tế nhất. Kết quả là, AI có thể viết những bài luận “giống hệt” tác giả đó. Điều này tạo ra một sự bất công sâu sắc.
Người viết phải dùng cả trải nghiệm sống để có được một câu văn hay, trong khi máy móc chỉ cần dữ liệu của họ để tạo ra hàng triệu câu văn tương tự.
Nguy cơ bị thay thế bởi chính “Bản sao” của mình
Bất cập lớn nhất đối với Writer là sự cạnh tranh trực tiếp. Luật 7.5 vô tình tạo điều kiện cho các công cụ AI Search thay thế các trang web nội dung.
Khi người dùng tìm kiếm, AI sẽ tổng hợp thông tin dựa trên dữ liệu đã “học” từ các Writer. Người dùng nhận được câu trả lời mà không cần truy cập vào bài viết gốc.
Hậu quả là gì? Lượt truy cập giảm. Doanh thu quảng cáo mất. Thương hiệu cá nhân bị lu mờ. Writer đang ở trong một tình thế tréo ngoe: Càng viết hay, càng cung cấp dữ liệu tốt cho AI, và càng nhanh chóng bị AI thay thế.
Đây là một vòng lặp nghiệt ngã mà quy định hiện tại chưa có cơ chế bù đắp thỏa đáng.
Sự mất mát về tính lưu trữ và lịch sử
Văn học không chỉ là thông tin. Nó là văn hóa. Nếu tất cả văn bản đều bị nhào nặn qua bộ lọc của AI, tính bản sắc sẽ dần biến mất.
Luật 7.5 tập trung vào mục đích “nghiên cứu và thử nghiệm”, nhưng ranh giới giữa nghiên cứu và thương mại hóa lại rất nhòe nhoẹt. Khi ngôn từ trở thành “token” trong hệ thống máy tính, giá trị nhân văn của bài viết dễ dàng bị bỏ qua.
Điều này khiến những người cầm bút cảm thấy nghề nghiệp của mình đang bị công nghiệp hóa một cách cực đoan.
Giải mã “Luật 7.5”: Tiêu chuẩn quốc tế và Tầng kiểm soát của Nhà nước
Để không rơi vào sự bi quan thái quá, chúng ta cần hiểu đúng tinh thần của Nhà nước. Luật 7.5 không phải là một “tấm séc khống” cho AI. Nó được xây dựng dựa trên hai tầng điều kiện kiểm soát chặt chẽ.
Tiêu chuẩn “Ảnh hưởng bất hợp lý” và Phép thử ba bước
Cụm từ “ảnh hưởng bất hợp lý” không hề mơ hồ. Nó dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế lâu đời. Theo đó, việc sử dụng tác phẩm cho AI phải vượt qua “phép thử ba bước”:
- Chỉ áp dụng trong một số trường hợp đặc biệt.
- Không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm.
- Không gây thiệt hại bất hợp lý cho lợi ích của tác giả.
Thật vậy, khoản 2 Điều 9 Công ước Berne và Điều 13 Hiệp định TRIPS đã khẳng định điều này. Nếu AI làm giảm giá trị kinh tế của tác phẩm gốc, đó chính là sự xâm hại. Artist và Writer hoàn toàn có quyền lên tiếng nếu quyền lợi bị tổn hại.
Tầng kiểm soát của Chính phủ
Luật 7.5 quy định việc sử dụng dữ liệu phải tuân theo “quy định của Chính phủ”. Đây là một tầng bảo vệ quan trọng. Các văn bản dưới luật sẽ cụ thể hóa phạm vi và giới hạn của AI.
Nhà nước đang đóng vai trò người cầm lái. Mục tiêu là giúp Việt Nam bắt kịp xu hướng AI toàn cầu mà không bỏ rơi tác giả. Quyền bản quyền không bị xóa bỏ, nó chỉ được đặt trong một hành lang pháp lý mới để định giá hiệu quả hơn.
Chiến lược “Sinh tồn” và thích ứng từ Luật 7.5 cho nghệ sĩ hiện đại
Thay vì lo sợ, Artist và Writer cần chủ động bảo vệ mình. Luật pháp trao cho chúng ta công cụ, việc của chúng ta là phải biết cách cầm nó.
Đăng ký quyền tác giả: Chứng cứ thép trong kỷ nguyên số
Đừng đợi đến khi xảy ra tranh chấp mới lo về giấy tờ. Quyền tác giả phát sinh tự động, nhưng việc đăng ký là cần thiết. Nó là chứng cứ pháp lý rõ ràng nhất để xác lập quyền sở hữu.
Khi bạn đã đăng ký, bạn có cơ sở để yêu cầu các công ty AI bồi thường nếu họ vượt quá giới hạn. Đặc biệt, trong bối cảnh các nghị định hướng dẫn sắp ban hành, việc có chứng nhận bản quyền sẽ giúp bạn ở vị thế chủ động.
Chuyển dịch tư duy: Từ “Nội dung” sang “Trải nghiệm”
AI có thể học dữ liệu, nhưng không thể học được trải nghiệm sống. Artist nên tập trung vào những tác phẩm có tính tương tác cao. Writer nên viết những nội dung mang đậm dấu ấn cá nhân và cảm xúc thực tế.
Hãy biến tác phẩm của bạn thành một loại tài sản có thể định giá. Trong nền kinh tế số, bản quyền không chỉ là quyền nhân thân. Nó là một loại tài sản kinh tế có thể quản lý và khai thác.
Hãy học cách cấp phép (licensing) thay vì chỉ cho đi miễn phí.
Sử dụng biện pháp công nghệ bảo vệ
Chúng ta phải dùng công nghệ để đối đầu với công nghệ. Hãy sử dụng các watermark kỹ thuật số hoặc các công cụ ngăn chặn bot AI. Việc chủ động phòng ngừa luôn tốt hơn là đi xử lý hậu quả.
