Nhiều người nghĩ rằng cứ nộp đơn nghỉ việc xong là xong. Nhưng thực tế cho thấy, giai đoạn sau khi nghỉ việc mới thường là lúc mâu thuẫn bùng ra rõ nhất.
Tranh chấp về đơn phương nghỉ việc hoặc sa thải trái pháp luật
Ai có quyền nghỉ việc mà không cần giải thích lý do?
Bộ luật Lao động 2019 (viết tắt: BLLĐ 2019) đã mở rộng đáng kể quyền của người lao động so với luật cũ.
Theo đó, bạn hoàn toàn có thể chủ động chấm dứt hợp đồng mà không cần nêu lý do. Điều kiện duy nhất là báo trước đúng thời hạn.
Thời hạn nghỉ việc cần báo trước thông thường là 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn và 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn.
Tuy nhiên, một số ngành nghề đặc thù như quản lý doanh nghiệp, thành viên tổ lái hàng không, hay hoa tiêu hàng hải lại có thời hạn báo trước lên tới 120 ngày theo Điều 7 Nghị định 145/2020/NĐ-CP.
Nếu không biết và bỏ sót điều này, bạn vẫn có thể bị xem là nghỉ việc trái pháp luật dù hoàn toàn không có ý định đó.
Chuyện gì xảy ra nếu công ty sa thải bạn không đúng luật?
Khi tòa xác định công ty sa thải bạn trái pháp luật, hệ quả tài chính với họ rất nặng.
Công ty phải nhận bạn trở lại làm việc theo hợp đồng cũ, trả đủ lương và toàn bộ bảo hiểm cho khoảng thời gian bạn không được làm việc, đồng thời bồi thường thêm tối thiểu 2 tháng tiền lương. Khoản này mang tính chất phạt, không phải đền bù đơn thuần.
Nếu bạn không muốn quay lại, công ty phải chi trả thêm trợ cấp thôi việc theo mức 0,5 tháng lương cho mỗi năm làm việc, sau khi trừ đi thời gian tham gia bảo hiểm thất nghiệp.
Tranh chấp hoàn trả chi phí đào tạo khi nghỉ việc trước hạn
Khi nào công ty có quyền đòi lại tiền đào tạo?
Khi công ty bỏ tiền đào tạo cho bạn và bạn nghỉ việc trước thời hạn cam kết, họ có quyền yêu cầu hoàn lại chi phí. Nhưng chỉ khi hai bên đã ký hợp đồng đào tạo nghề bằng văn bản.
Theo khoản 2 Điều 62 BLLĐ 2019, hợp đồng này phải ghi rõ nghề đào tạo; thời gian, mức lương trong lúc họ; thời hạn cam kết làm việc sau đào tạo, cùng các điều khoản hoàn trả cụ thể khi nghỉ việc trước hạn.
Nhiều người lao động không biết một điểm. Đó là chi phí đào tạo mà công ty đòi lại phải có chứng từ hợp lệ. Tức là hóa đơn GTGT, biên lai chuyển tiền cho cơ sở đào tạo, vé máy bay, chứng từ lưu trú.
Bảng dự toán nội bộ hay con số khoán trong hợp đồng mà không có dòng tiền thực tế đi kèm đều không được chấp nhận. Nhiều vụ kiện công ty thua chính vì không chứng minh được số tiền thực sự đã bỏ ra.
Khi nào bạn có thể từ chối hoàn trả?
Thực tiễn cho thấy bạn có cơ sở từ chối hoàn trả. Nếu chất lượng chương trình đào tạo không đúng cam kết ban đầu; hoặc môi trường làm việc sau khi bạn trở về thay đổi theo hướng không còn phù hợp như đã hứa hẹn.
Hoàn cảnh cá nhân đặc biệt buộc phải nghỉ việc sớm cũng được tòa xem xét. Một căn cứ khác là khi mức phạt ghi trong hợp đồng quá cao so với chi phí thực tế. Có nghĩa là nó mang tính trừng phạt hơn là đền bù thiệt hại thực.
Nếu đang bị đòi một khoản tiền đào tạo có vẻ bất thường, bước đầu tiên bạn nên làm là yêu cầu công ty xuất trình đầy đủ chứng từ tài chính. Đây là quyền của bạn, không phải sự trơ tráo.
Cẩn thận với hợp đồng đào tạo được thiết kế để trói buộc
Có một dạng hợp đồng đào tạo không thực sự nhằm mục đích nâng cao tay nghề mà chỉ để cột người lao động lại bằng một khoản nợ khổng lồ.
Dấu hiệu nhận biết khá rõ. Thời gian cam kết quá dài so với nội dung đào tạo thực chất. Mức phạt gấp nhiều lần chi phí đã bỏ ra. Thậm chí yêu cầu đóng thêm tiền mới được nhận lại hồ sơ.
Trong các tranh chấp dạng này, tòa án luôn đặt yêu cầu nghiêm ngặt về tính minh bạch của chứng từ và sự tương xứng giữa mức phạt với thiệt hại thực tế.
Tranh chấp thỏa thuận bảo mật và không cạnh tranh
Thỏa thuận không cạnh tranh có bắt buộc phải tuân theo không?
Trước hoặc khi nghỉ việc, bạn có thể đã ký một thỏa thuận cấm làm việc cho đối thủ cạnh tranh. Thỏa thuận này áp dụng trong một khoảng thời gian nhất định sau khi rời công ty. Đây gọi là NCA (Non-Compete Agreement, tức thỏa thuận không cạnh tranh).
Câu hỏi nhiều người đặt ra là: thỏa thuận này có thực sự ràng buộc mình không, trong khi nó rõ ràng hạn chế quyền mưu sinh?
Câu trả lời là có. Nhưng chỉ khi thỏa thuận đáp ứng đủ tiêu chí mà tòa án và VIAC (Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam – cơ quan giải quyết tranh chấp thương mại độc lập) đặt ra.
Phạm vi địa lý phải hợp lý, chỉ giới hạn trong khu vực công ty cũ thực sự hoạt động. Thời gian cấm thường chỉ được công nhận từ 6 đến 12 tháng.
Đối thủ cạnh tranh phải được xác định dựa trên mã ngành đăng ký kinh doanh, không phải cảm tính. Và mức đền bù vi phạm phải do hai bên tự nguyện thỏa thuận.
Chuyện thực tế đã xảy ra như thế nào?
Một vụ tranh chấp tại VIAC minh họa khá rõ. Bà T ký thỏa thuận không cạnh tranh với công ty X. Bà cam kết không làm việc cho đối thủ trong 12 tháng. Chỉ 5 tháng sau khi nghỉ việc, bà chuyển sang công ty S – một đối thủ của công ty cũ.
VIAC xử bà phải bồi thường hơn 205 triệu đồng theo đúng cam kết. Bà T tiếp tục khởi kiện ra tòa để hủy phán quyết này. Với lý do thỏa thuận vi phạm quyền tự do lao động.
Nhưng tòa bác đơn vì hợp đồng được ký hoàn toàn tự nguyện. Đơn không có dấu hiệu lừa dối hay ép buộc.
Bài học khá đơn giản: đọc kỹ trước khi ký. Nếu đã ký rồi thì cân nhắc kỹ trước khi làm việc cho đối thủ – đặc biệt trong giai đoạn đầu sau khi nghỉ việc.
Tranh chấp trợ cấp thôi việc và tiền phép năm chưa dùng
Bạn được nhận những gì khi nghỉ việc?
Khi hợp đồng chấm dứt, công ty phải hoàn tất thanh toán tất cả các khoản tài chính trong vòng 14 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc hợp đồng, theo Điều 48 BLLĐ 2019.
Thời hạn này chỉ được kéo dài lên 30 ngày trong những hoàn cảnh đặc biệt như doanh nghiệp thay đổi cơ cấu hoặc gặp sự kiện bất khả kháng (tức các tình huống ngoài tầm kiểm soát như thiên tai, dịch bệnh).
Trợ cấp thôi việc được tính bằng 0,5 tháng lương cho mỗi năm làm việc thực tế. Trợ cấp sau khi trừ đi thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Có ba trường hợp công ty không phải trả khoản này: bạn đã đủ điều kiện hưởng lương hưu, bạn tự ý nghỉ việc trái luật, hoặc bạn bị kỷ luật sa thải hợp pháp.
Tiền phép năm chưa dùng cũng là khoản phải thanh toán bắt buộc sau nghỉ việc
Cách tính: lương tháng chia cho số ngày làm việc chuẩn, nhân với số ngày phép còn lại.
Ví dụ: lương 9.500.000đ, 22 ngày công chuẩn, còn 5 ngày phép – bạn nhận thêm khoảng 2.159.091đ. Nếu có thâm niên trên 5 năm, ngày phép tăng thêm cũng phải được tính vào.
Lưu ý: khoản tiền phép năm vẫn bị tính thuế thu nhập cá nhân. Đây là điều nhiều người hay bỏ sót khi ước tính số tiền thực nhận.
Công ty hay trốn tránh trợ cấp thôi việc như thế nào?
Các cách thức thường gặp gồm từ chối trả với lý do không đủ cơ sở, tính sai mức trợ cấp; hoặc tranh cãi về thời điểm chính xác chấm dứt hợp đồng. Một số trường hợp công ty cố ý gán ghép lý do sa thải để tránh phải trả trợ cấp. Chính điều này dẫn thẳng đến kiện tụng.
Vụ thực tế tại Cần Thơ năm 2022 (Bản án 04/2022/LĐ-PT) là ví dụ điển hình. Công ty K sa thải bà M với lý do “tự ý bỏ việc 5 ngày”. Bà M đưa ra tin nhắn Zalo với giám đốc. Bà chứng minh mình vẫn còn ngày phép hợp lệ và đã được phê duyệt.
Tòa hủy ngay quyết định sa thải. Vì vậy, đừng xóa tin nhắn với cấp trên liên quan đến việc xin phép hay phê duyệt công việc. Đó có thể là bằng chứng quan trọng nhất bạn có.
Tranh chấp chốt sổ và hoàn trả sổ BHXH sau nghỉ việc
Tại sao đây là tranh chấp gây ra nhiều hệ quả nhất?
Sổ bảo hiểm xã hội không đơn thuần là một tờ giấy – nó quyết định trực tiếp đến việc bạn có được hưởng trợ cấp thất nghiệp không và có thể tiếp tục đóng bảo hiểm ở công ty mới không.
Hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp phải nộp trong vòng 3 tháng kể từ ngày nghỉ việc, nên nếu công ty giữ sổ quá thời hạn đó, bạn mất luôn quyền lợi này.
Pháp luật không cho phép doanh nghiệp giữ sổ với bất kỳ lý do gì. Dù công ty đang nợ tiền bảo hiểm hay gặp khó khăn tài chính, đó là vấn đề của họ – không phải lý do để giữ sổ của bạn.
Mức phạt với doanh nghiệp vi phạm là bao nhiêu?
Nghị định 12/2022/NĐ-CP – văn bản hiện hành về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động và bảo hiểm xã hội – quy định khung phạt khá nặng.
Doanh nghiệp không thực hiện thủ tục xác nhận đóng bảo hiểm thất nghiệp có thể bị phạt từ 1 đến 3 triệu đồng cho mỗi người lao động bị ảnh hưởng, tối đa 75 triệu đồng.
Hành vi chậm đóng hoặc đóng không đúng mức bảo hiểm xã hội bị phạt từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng, cũng không quá 75 triệu đồng.
Vì mức phạt tính lũy tiến theo số lượng người lao động bị vi phạm. Đây là đòn bẩy tài chính khá hiệu quả để buộc doanh nghiệp phải tuân thủ.
Bạn nên làm gì khi xảy ra tranh chấp sau khi nghỉ việc?
Trước khi nghỉ – tích lũy bằng chứng ngay từ đầu
Đây là bước quan trọng nhất. Đây cũng là bước nhiều người bỏ qua nhiều nhất.
Trong quá trình bàn giao, hãy chủ động lưu lại hợp đồng lao động, phiếu lương, bảng chấm công, quyết định bổ nhiệm; và các email xin phép hay phê duyệt nghỉ phép từ cấp trên.
Công ty hoàn toàn có thể cắt quyền truy cập hệ thống ngay khi bạn nghỉ. Sau đó không có cách nào lấy lại những tài liệu đó nữa.
Khi tranh chấp xảy ra – đi theo đúng trình tự
Theo BLLĐ 2019, tranh chấp lao động cá nhân được giải quyết theo ba tầng, từ ít tốn kém nhất đến chính thức nhất.
Hòa giải viên lao động là bước bắt buộc với hầu hết các tranh chấp trước khi ra tòa. Đây là cá nhân được Chủ tịch UBND tỉnh bổ nhiệm, có vai trò giúp hai bên tự thỏa thuận. Nếu hòa giải không thành, biên bản được lập và giao cho các bên trong vòng 1 ngày làm việc.
Hội đồng trọng tài lao động là lựa chọn mới được BLLĐ 2019 bổ sung. Hội đồng gồm ít nhất 15 trọng tài viên đại diện bình đẳng cho nhà nước, công đoàn và phía doanh nghiệp.
Nếu cả hai bên đồng ý, có thể chọn phương thức này thay vì ra tòa. Hướng này thường nhanh hơn và ít tốn kém hơn.
Tòa án nhân dân là bước cuối, xét xử theo Bộ luật Tố tụng dân sự. Tòa thụ lý khi hòa giải thất bại hoặc một bên không chịu thực hiện biên bản hòa giải đã ký.
Đáng lưu ý là một số tranh chấp được phép đi thẳng ra tòa mà không cần qua hòa giải. Người lao động bị sa thải; hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng. Hay là có tranh chấp bảo hiểm xã hội, hay đòi bồi thường khi nghỉ việc.
Đây là cơ chế bảo vệ nhanh dành cho những trường hợp mà sinh kế bị đe dọa trực tiếp.
Về chi phí khởi kiện
Người lao động kiện đòi tiền lương, trợ cấp thôi việc hoặc bồi thường do sa thải trái luật được miễn nộp tạm ứng án phí và án phí trong nhiều trường hợp. Tức là chi phí không phải rào cản để bạn đi đòi lại quyền lợi của mình.