Bạn từng thấy mệt mỏi lúc 9 giờ sáng nhưng lại rất tỉnh táo lúc 9 giờ tối? Khung giờ làm việc 9-to-5 truyền thống đang bộc lộ nhiều điểm hạn chế. Giờ làm cố định này không phù hợp với nhịp sinh học của nhiều người. Do đó, xu hướng Chronoworking ra đời để thay đổi cách chúng ta làm việc.
Bài viết này sẽ giải thích Chronoworking là gì và tính khả thi của mô hình này. Mọi thông tin trong bài đều dựa trên các nghiên cứu khoa học, báo cáo và thực tế triển khai tại doanh nghiệp.
Chronoworking là gì? Khái niệm và nền tảng khoa học
Khái niệm Chronoworking
Chronoworking là mô hình làm việc linh hoạt theo đồng hồ sinh học cá nhân. Nhân viên được tự do chọn giờ làm phù hợp nhất với cơ thể. Mô hình Chronoworking đánh giá hiệu quả qua kết quả công việc, không đếm giờ có mặt tại văn phòng.
Thuật ngữ Chronoworking do nhà báo Ellen Scott đưa ra trên blog Working On Purpose. Bà cho rằng cách làm việc cần thay đổi nhằm vừa tăng năng suất doanh nghiệp, vừa bảo vệ sức khỏe người lao động.
Cơ sở sinh học và các kiểu nhịp sinh học
Mô hình này dựa trên kiểu thời gian sinh học (Chronotypes). Yếu tố gen di truyền quyết định nhịp sinh học của mỗi người. Các nghiên cứu di truyền từ 23andMe và UK Biobank đã chứng minh điều này. Ví dụ, người có gen PER3 biến thể dài thường làm việc tốt vào buổi sáng.
Xét về mặt tiến hóa, việc lệch nhịp sinh học giúp con người thời xưa sinh tồn. Trong bộ tộc luôn có người thức canh gác thú dữ. Nhịp sinh học cũng thay đổi theo tuổi tác. Trẻ em hay dậy sớm. Người trẻ tuổi thích thức khuya, còn khi về già, con người có xu hướng dậy sớm trở lại.
Vì sao khung giờ 9-to-5 không còn phù hợp?
Giờ làm 9-to-5 bắt nguồn từ thời kỳ cách mạng công nghiệp ở Mỹ với mục đích ban đầu là bảo vệ sức khỏe công nhân. Việc ép mọi người làm cùng một khung giờ tạo ra hiện tượng lệch múi giờ xã hội (Social Jetlag), làm giảm trí nhớ, gây mệt mỏi và bực bội.
Theo các khảo sát thực tế trên người làm giờ hành chính:
- 94% người phải làm ngoài giờ để đạt năng suất cao nhất.
- 77% thấy giờ làm cố định ảnh hưởng xấu đến hiệu suất.
- 50% người phải ngủ trưa trong giờ làm việc.
- 42% cần dùng nhiều cà phê để tỉnh táo.
- 43% phải tập thiền để giảm căng thẳng.
Phân loại 4 nhóm nhịp sinh học của Michael Breus
Chuyên gia Michael Breus chia con người thành 4 nhóm nhịp sinh học:
Bảng 1: Phân loại kiểu thời gian sinh học theo mô hình của Michael Breus
Mô hình Chronoworking có phù hợp với Việt Nam không?
Những lợi ích lớn cho doanh nghiệp và người lao động
Làm việc theo nhịp sinh học mang lại nhiều lợi ích thực tế. Hiệu suất công việc có thể tăng đáng kể khi áp dụng Chronoworking, đặc biệt trong các ngành sáng tạo và công nghệ.
Mô hình này giúp giảm căng thẳng tinh thần. Theo Viện Khoa học Lao động và Xã hội (ILSSA), 70% người lao động Việt Nam chịu áp lực công việc lớn. Giờ làm linh hoạt giúp tránh kẹt xe giờ cao điểm, nhờ đó người lao động cảm thấy thoải mái hơn.
Đây cũng là cách thu hút nhân tài trẻ hiệu quả. Khảo sát của PwC cho thấy 67% nhân sự Gen Z và Millennials ưu tiên giờ làm linh hoạt hơn các chế độ thưởng thông thường.
Các rào cản thực tế tại Việt Nam
Doanh nghiệp Việt Nam gặp ba thách thức lớn khi triển khai:
- Thói quen quản lý: Nhiều cấp quản lý vẫn giữ thói quen điểm danh và đếm giờ ngồi văn phòng. Báo cáo của ILO chỉ ra người Việt làm trung bình 48,5 giờ một tuần, thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á.
- Đặc thù ngành nghề: Việt Nam có tỷ trọng lớn về sản xuất và bán lẻ – những công việc cần phối hợp ca làm cố định. Chỉ các ngành IT, Marketing hay nghiên cứu mới dễ áp dụng.
- Tính tự giác: Nhân viên phải tự quản lý thời gian tốt. Nếu thiếu tự giác, họ rất dễ xao nhãng trong giờ làm.
Rủi ro về luật lao động và áp lực công việc
Luật Lao động 2019 quy định giờ làm đêm tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng. Làm việc đêm phải trả thêm ít nhất 30% lương, và làm thêm giờ đêm được cộng thêm 20% lương.
Nếu nhân viên thuộc nhóm “Sói” tự nguyện làm đêm, công ty vẫn phải trả thêm tiền phụ cấp do pháp luật chưa phân biệt giữa làm đêm bắt buộc và làm đêm tự nguyện. Điều này trực tiếp làm tăng chi phí vận hành.
Ngoài ra, việc lệch giờ làm dễ gây ra áp lực trực mạng liên tục: người làm sớm gửi tin lúc 6 giờ sáng, người làm muộn trả lời lúc 23 giờ đêm. Đồng nghiệp dễ rơi vào tình trạng quá tải vì phải canh tin nhắn liên tục, trong khi Việt Nam hiện chưa có quy định về “Quyền ngắt kết nối” sau giờ làm.
Thực trạng áp dụng tại các doanh nghiệp Việt Nam
Nhóm công ty áp dụng giờ làm linh hoạt
Chưa có doanh nghiệp Việt Nam nào áp dụng Chronoworking hoàn toàn. Tuy nhiên, nhiều nơi đã triển khai giờ làm việc linh hoạt (Flextime) hoặc làm việc từ xa (Remote/Hybrid).
Công ty VNG cho phép nhân viên tự chọn thời gian và nơi làm việc. Khảo sát nội bộ VNG ghi nhận 54% nhân sự làm việc tốt hơn nhờ chính sách này.
Tập đoàn FPT duy trì cho 62% – 67% nhân viên làm việc từ xa tùy đơn vị, giúp giảm 35% – 40% chi phí vận hành văn phòng. KMS Technology cũng áp dụng giờ làm bắt đầu linh hoạt cho nhân viên mới.
Kết quả thử nghiệm thực tế từ doanh nghiệp
Các công ty công nghệ như Shopee, Tiki, MoMo, Payoo, Grab hay Base.vn đều cho phép làm việc linh hoạt ở các cấp độ khác nhau.
Một số doanh nghiệp SME đã thử nghiệm khung giờ linh hoạt tiệm cận Chronoworking: nhân viên được đến công ty trong khoảng 7:00 – 10:00 và bắt buộc có mặt ở văn phòng trong khung giờ cốt lõi từ 10:00 đến 15:00. Kết quả ghi nhận tỷ lệ đi muộn giảm rõ rệt và 92% nhân viên cảm thấy hài lòng.
Bảng tổng hợp thực tế áp dụng Chronoworking
Bảng 2: Kết quả thực tế từ các doanh nghiệp áp dụng mô hình tiệm cận Chronoworking tại Việt Nam
Tác động của Chronoworking đến văn hóa công sở và cách quản lý
Đánh giá công việc theo kết quả
Mô hình mới buộc các cấp quản lý phải thay đổi tư duy: không thể đo sự chăm chỉ bằng thời gian ngồi ở ghế mà phải dựa vào sản phẩm đầu ra.
Cách làm này đòi hỏi mục tiêu rõ ràng và dữ liệu minh bạch. Quản lý kém sẽ lộ rõ năng lực, còn nhân viên thiếu tính tự giác sẽ khó duy trì công việc.
Tránh sự phân hóa trong nội bộ
Làm việc lệch giờ dễ gây ra khoảng cách giữa hai nhóm nhân sự:
- Nhóm làm việc linh hoạt (IT, Marketing…): Được tự do nhưng ít xuất hiện trực tiếp, dễ mất cơ hội thăng tiến do ít tương tác trực tiếp với cấp trên.
- Nhóm làm việc cố định (Hành chính, Lễ tân…): Bắt buộc có mặt đúng giờ, dễ nảy sinh tâm lý so sánh nếu công ty không có đãi ngộ công bằng.
Lộ trình triển khai mô hình Chronoworking hiệu quả cho doanh nghiệp
Doanh nghiệp Việt Nam nên áp dụng Chronoworking theo lộ trình từng bước:
Đặt ra khung giờ làm việc cốt lõi
Không nên thả tự do 100% thời gian. Doanh nghiệp nên quy định khung giờ cốt lõi (ví dụ từ 10:00 đến 15:00) để tất cả nhân viên hiện diện hoặc online họp hành. Thời gian còn lại được chủ động sắp xếp theo nhịp sinh học cá nhân.
Đổi mới cách giao tiếp công việc
Doanh nghiệp cần chuyển sang giao tiếp bất đồng bộ. Mọi thông tin, tiến độ phải ghi rõ trên các phần mềm quản lý như Jira, Trello hay Notion. Đồng thời quy định rõ thời hạn phản hồi tin nhắn để tôn trọng giờ nghỉ của nhân viên.
Đánh giá theo OKRs và làm rõ hợp đồng
Doanh nghiệp nên áp dụng quản trị theo mục tiêu (OKRs hoặc MBOs) để đo lường kết quả bằng con số cụ thể.
Đồng thời, bộ phận HR cần điều chỉnh điều khoản hợp đồng lao động, ghi rõ việc nhân viên tự nguyện lựa chọn khung giờ làm việc nhằm đảm bảo tính pháp lý và tối ưu chi phí vận hành.
Chronoworking là xu hướng làm việc hiện đại dựa trên cơ sở khoa học về nhịp sinh học. Dù chưa thể áp dụng đồng bộ toàn phần tại Việt Nam, việc vận dụng linh hoạt các nguyên tắc của Chronoworking sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu năng suất làm việc và giữ chân nhân tài hiệu quả hơn.